Í heimsókn hjá Agli
– viðtal við Egil Jónasson á Húsavík.
Hvernig í ósköpunum ætti vísnavinur að geta farið til Húsavíkur og vera sæmilega rúmur með tíma, án þess að líta við hjá þeim óðsnillingi Agli Jónassyni? Auðvitað er það ekki hægt, og þess vegna fórum við Guðmundur J. Guðmundsson og heimsóttum Egil, þar sem hann býr á elliheimilinu á Húsavík, og nutum þess að hlýða á listafrásögn hans og nokkrar nýjar og gamlar vísnaperlur frá hans hendi. Hann er nú á 83. aldursári.
,,Verst að búa svo illa að geta ekki boðið ykkur uppá hressingu strákar mínir, ekki einu sinni svolítið tár,“ sagði Egill þegar við vorum sestir inn til hans í afar vistleg húsakynni hins nýja elliheimilis á Húsavík.
Egill sagðist hafa verið með þeim fyrstu sem fluttu þarna inn á síðasta ári. Mjög fljótlega barst talið að vísnagerð og sagðist Egill ekki vera jafn svartsýnn og hann var fyrir nokkrum árum, um það að hagmælskan væri að hverfa. Hann sagðist verða var við það að unga fólkið kynni að meta vísur og á meðan svo væri mundi hagmælskan lifa. Og auðvitað byrjuðum við Guðmundur J. að suða um að fá að heyra eina vísu eða svo. Egill sagði að ef ég ætlaði að birta eitthvað af vísum eftir hann yrði ég að hafa vísurnar rétt eftir.
,,Ég er orðinn dálítið hvekktur á blöðunum, það er eins og blaðamönnum sé fyrirmunað að hafa rétt eftir,“ sagði Egill.
Hann sagðist hafa flutt vísur í afmælishófi Kaupfélags Þingeyinga í vetur. Morgunblaðið birti tvær þeirra og fór rangt með aðra og þá varð þessi vísa til:
Stjórna Morgunblaðsins búi
busamenni skilningslaus,
það er eins og eyrun snúi
öfugt þar á hverjum haus.
Egill spurði Guðmund J. nokkuð út í stjórnmálin. Guðmundur lét all vel af þeim, eins og alþingismanni sæmir en Egill sagðist ekki svona bjartsýnn, sér sýndist allt vera að fara til andskotans hjá ríkisstjórninni og Guðmundur viðurkenndi að það syði á keipum þessa stundina. Egill sagðist hafa ort þessa heilræðavísu til Hjörleifs Guttormssonar iðnaðarráðherra á dögunum, þegar Páll Pétursson formaður þingflokks Framsóknarflokksins skammaði hann sem mest fyrir Blönduvirkjun:
Legðu þig útaf Leifi minn,
löng er Húnabrekka.
Farðu svo austur í Fljótsdalinn
og færðu þeim blöndu —
að drekka.
Egill sagði að sér blöskraði ferðagleði Forseta Íslands og sú dýrkun á henni sem landsmenn og raunar útlendingar líka væru sífellt að láta í ljósi. Í fyrra þegar mest gekk á með Vigdísi í Danmörku var verið að ræða hér á landi um að veita þyrfti fé til varanlegrar vegagerðar, en menn töldu þjóðina ekki hafa efni á því og þá orti Egill þessa vísu:
Danir láta Dísu í té
dýrkun hvar sem þeir sjá’ana.
Vissara er að veita fé
í varanlegt slitlag á’ana.
Bókmenntir almennt voru nokkuð til umræðu og sagðist Egill lesa enn all mikið. Hann sagðist hafa verið að ljúka við að lesa samtalsbókina við Gunnar Thoroddsen forsætisráðherra. Ég ætla að lesa hana aftur, mér líkaði hún vel, sagði Egill. Hann hafði orð á því að sér þættu sumir titlar sem rithöfundar velja bókum sínum núorðið skrýtnir. Þegar Guðmundur Hagalín sendi frá sér bókina „Segðu nú amen séra Pétur”, sagðist Egill hafa ort:
Dáði ég andleg afrek þín,
ánægju fluttir heim til mín,
sólin lækkar og sjónin dvín,
segðu nú amen, Hagalín.
Einu sinni sendi Karl Ísfeld, skáld, frá sér bók, en alla bókina notaði hann enga upphafsstafi og sagði Egill að sér hefði þótt það skrýtin tiltekt og hann orti:
Ísfeld er skáld, það er enginn vafi,
ekki þekki ég marga slíka,
en úr því hann sparar upphafsstafi,
ætti’ann að fækka hinum líka.
Nú brosti gamli maðurinn kankvíslega, en sagðist taka það skýrt fram að hann hefði alltaf dáð Karl Ísfeld; sér hefði bara ekki líkað að sleppa öllum upphafsstöfum í heilli bók.
Ef mér hefur orðið svefnvant á nóttunni hef ég haft þann sið að setjast niður og yrkja. Þetta er heillaráð og ég hef kennt atvinnuskáldum þetta. Einu sinni var ég illa haldinn af magasári og mátti alls ekki smakka brennivín, fékk ég magakvalir ef ég gerði það.
Svo var það einu sinni að kunningi minn sem var einstæðingur hér á Húsavík, átti 75 ára afmæli. Hann hafði verið spilafélagi minn meðan sjónin entist, en þegar hann átti umrætt afmæli var hann orðinn mjög sjóndapur og lasburða og lá á sjúkrahúsi. Ég skrapp til hans með smá afmælisgjöf og honum þótti ósköp vænt að ég skyldi líta til hans. Hann dró upp ákavítis flösku og sagði að við mættum til með að skála. Ég vissi að ég mátti það ekki, en lét undan og við fengum okkur tár. Ósköp lítið; við fórum ekki einu sinni niður í axlir á flöskunni. Svo fór ég heim og um kvöldið fór ég að sofa. Eftir svo sem klukkutíma vaknaði ég með magakvalir. Þá settist ég niður og tók að yrkja og m.a. varð þessi vísa til:
Á ráði mínu er ljótur ljóður,
mig langar stundum að súpa á pyttlu.
Ertu að refsa mér, Guð minn góður,
geturðu reiðst út af svona litlu?
En svo gerðist þetta aftur. Ég var þá í heimsókn hjá vini mínum Daníel Daníelssyni lækni austur í Neskaupstað. Hann var minn læknir og var að reyna að lækna mig af magasárinu. Eitt kvöldið sátum við og röbbuðum saman, þá komu gestir. Daníel kom með öggulítinn dreitil af Sjenever og skenkti í glas handa okkur fjórum, rétt svona botnfylli í glösunum. Ég sagðist súpa á þessu að læknisráði. Nema hvað, um nóttina vakna ég með magakvalir og þá varð þessi vísa til:
Enn ertu Herra að hegna mér,
hart er að búa við öfund slíka.
Áttu ekki sjálfur Sjenever
svo að þú getir bragðað líka?
Meðan ég var með þetta magasár, setti Daníel læknir mig í matarkúr, strangan matarkúr, og ég hríðhoraðist enda var konan mín ströng með það að ég héldi kúrinn. Mér þótti ég orðinn horaður og ljótur í andliti og í ljóðabréfi til Daníels er þessi vísa sem lýsir útlitinu:
Löngum var það lífs míns þrá,
lokið er nú henni,
að ég mætti falla frá
fallegt gamalmenni.
Kunningi minn einn hér á elliheimilinu er orðinn óttalega hrumur og á orðið erfitt með að hreyfa sig en er samt ennþá jafn helvíti kvensamur og fyrrum. Ég var að hjálpa honum eitthvað um daginn og sagði þá við hann:
Þolir illa svanna soll,
sá er fyrr var brellinn.
Honum er að koma í koll
kvensemin og ellin.
Við spurðum Egil hvort hann skrifaði niður allar vísurnar sínar. Nei, ég skrifa þær ekki niður. Ég lít svo á að vísan verði að bjarga sér sjálf. Ef hún er góð, þá gerir hún það og lifir. Sú vísa sem ekki lifir, hefur ekki verið nógu góð. Þetta eru gömul og ný sannindi.
Ég hafði heyrt af því að Egill hefði ort vísur, þegar mest gekk á í Gervasoni-málinu á sínum tíma og bað hann leyfa mér að heyra þær. Hann sagði að sér hefði ofboðið atgangurinn og tilfinningauppnámið í því máli. Hann sagðist aldrei hafa skilið það, þegar Guðrún Helgadóttir lagði undir líf ríkisstjórnarinnar vegna þessa máls og þá hefði hann ort:
Fóru um landið flækingar,
Friðjón stríðið háði.
Gervisonur Guðrúnar
geirvörtuna þáði.
Saug og át til óþurftar
innantómur bjálfi,
svo að lífsvon landsstjórnar
lék á reiðiskjálfi.
Egill sagðist hafa verið staddur í Mývatnssveit, einu sinni þegar gos hófst í Leirhnjúk. Þann morgun sagðist hann hafa hlustað á klerk flytja lofgerð um alheimssmiðinn og meistaraverk hans. Og samfara eldgosinu geisaði iðulaus stórhríð úti, þá varð þessi vísa til:
Aðdáun þá ég ekki skil.
sem alheimssmiðurinn vekur.
Hnötturinn springur og hristist til
og himinninn mígur og lekur.
Við Guðmundur höfðum setið langa stund hjá Agli og hlýtt á sögur og vísur í bland við landsmálaspjall. Sú stund var ánægjuleg, en hér skulum við láta staðar numið í bili; nóg er kveðið að sinni.
Texti og myndir: S.dór.
Þjóðviljinn 17. apríl 1982